Հարկերի պատմությունը սկսվում է հնագույն ժամանակներից: Համենայն դեպս, դրանց գոյության ապացույցները 2500 տարվա պատմություն ունեն: Օրինակ, Հին Եգիպտոսում, որտեղ իշխանությունը պատկանում էր հզոր բյուրոկրատիային, այդպիսի պետական ապարատ պահելու համար փողի պահանջը այնքան մեծ էր դարձել, որ առաջացրել էր բազմաթիվ ամենատարբեր հարկեր: Հարկային պետական պաշտոնյաները (նրանց ֆունկցիաները այն ժամանակներում կատարում էին գրիչները` հասարակության ամենակիրթ անդամները) ուղեկցում էին եգիպտացիներին նույնիսկ հանդերձյալ կյանք. փարավոնների դամբարաններում ծառաների արձանիկների հետ միասին, որոնք կոչված էին ուղեկցելու փարավոնին նրա մահվանից հետո, հայտնաբերվում են նաև հարկերով զբաղվող գրիչների արձանիկներ: Նրանք պետք է այն աշխարհում էլ օգնեին փարավոնին լցնել պետական գանձարանը:

Հիմնական խնդիրները, որոնք որոշում էին հարկման եղանակների զարգացումը, կարելի է ձևակերպել երկու պարզ հարցերի տեսքով` ո՞վ պետք է վճարի հարկեր և ի՞նչը պետք է հանդիսանա հարկման օբյեկտ:

Առաջին հարցի պատասխանը մարդկության` մեզ հայտնի պատմության մեծ մասի ընթացքում նույնն է եղել, այն է` հարկերը պետք է վճարի հիմնական բնակչությունը, այսինքն` գյուղացիները, արհեստավորները, առևտրականները, գաղութների բնակիչները: Դա նրանց պարտականությունն է, քանի որ իրենց փողերով նրանք պետք է ապահովեն իրենց երկրի գանձարանի եկամուտները: Հարկման` որպես երկրի ազատ քաղաքացու պարտականության գաղափարը առաջացել է համեմատաբար վերջերս այն բանից հետո, երբ Անգլիայում, ԱՄՆ-ում, իսկ հետո նաև Արևմտյան Եվրոպայի երկրներում առաջացան սահմանադրություններ և դեմոկրատական պետական մեխանիզմներ:

Ընդ որում, հարկման մեխանիզմի ժամանակակից ըմբռնմանը մարդկությունը մոտեցել է ոչ միանգամից: Սկզբում գերիշխում էր “պարգևի” գաղափարը. քաղաքացին տիրակալին նվեր էր մատուցում որպես շնորհակալություն թշնամիներից պաշտպանելու համար: Հետո դրան փոխարինեց պետության խոնարհ խնդրանքը ժողովրդին` ազգի ընդհանուր խնդիրների լուծման համար աջակցություն ցուցաբերելու համար: Այս գաղափարը սահուն կերպով վերածվեց պետությանը քաղաքացիների կողմից դրամական միջոցներով օգնություն ցույց տալու անհրաժեշտությանը: Չորրորդ քայլը դեպի ժամանակակից հարկերը եղավ զոհաբերության գաղափարը, որը քաղաքացիները կատարում էին իրենց պետության շահերի համար: Հինգերորդը` պետության առջև քաղաքացու պարտքի տեսությունը:

Հարկման գաղափարի զարգացման վեցերորդ մակարդակը` երկրի ընդհանուր շահերի համար պետության` բնակչությունից հարկեր գանձելու իրավունքը: Եվ վերջապես, յոթերորդը` հարկերի` որպես քաղաքակիրթ հասարակությունում ապրելու համար անհրաժեշտ վճարի ըմբռնում:

Ինչ վերաբերում է երկրորդ հարցին, թե ի՞նչն արդյոք պետք է հանդիսանա հարկման օբյեկտ, ապա դրա պատասխանը մարդկությունը փնտրում էր շատ երկար ժամանակ: Հռոմեական հարկման համակարգի օրինակը այս պատասխանը փնտրելու փուլերից մեկն է: Հռոմեական Կայսրության տարբեր գավառների քաղաքացիներից գանձվում էին հետևյալ հարկերը և տուրքերը.

1. Գանձում շուկայի հսկողությունը կազմակերպելու համար
2. Նավահանգստում բեռնման և բեռնաթափման տուրքեր
3. Ճանապարհի տուրք
4. Գործարքի տուրք (վաճառքի տուրք)
5. Ավանակների համար պիտակի տուրք
6. Ժառանգության հարկ
7. Փողի փոխանակման տուրք
8. Հարկի վճարման ժամանակ անդորրագրի դուրս գրման և կնքման համար տուրք
9. Անասունի համար գանձվող տուրք
10. Ստրուկ ունենալու հարկ
11. Մայրաքաղաքի մթերային ֆոնդ վճարվող հարկ
12. Հողի հարկ
13. Հատուկ հարկեր բանջարանոցներից
14. Գինու հարկ
15. Ցորենի հարկ
16. Վարունգի հարկ
17. Բնակարանային վճարից գանձում
18. Գանձում ձուկ վաճառողներից
19. Գանձում բեռնասայլորդներից
20. Գանձում բաղնեպաններից
21. Գանձում մարմնավաճառներից
22. Մեկ շնչի համար տուրք
23. Արմավից ստացված եկամտի հարկ
24. Շինության տակ գտնվող հողից ստացվող եկամտի հարկ
25. Արձաններ կանգնեցնելու հարկ
26. Չունևորներին կերակրելու համար հարկ
27. Բնակարանային հարկ
28. Մաքսատուրք գինուց
29. Բաղնիքներ պահելու համար տուրք
30. Մեծանուն հյուրերի խնամակալման համար տուրք
31. Գետի պահակախումբ պահելու համար տուրք
32. Ապառքապարտերի համար բանտ պահելու տուրք
33. Կայազոր պահելու համար տուրք
34. Պահակադիտանոցներ պահելու համար տուրք
35. Ոսկե պսակի համար տուրք` որպես վերին իշխանության ներկայացուցչի նկատմամբ հավատարմության զգացմունքների արտահայտություն
36. Ոստիկանության ռոճիկի համար գանձվող տուրք
37. Ամբարտակների պահպանման և նորոգման համար տուրք
38. Հարկ հավաքողներին պահելու տուրք
39. Պետական հաստատությունների համար գրենական պիտույքներ ձեռք բերելու տուրք
40. Ներկայացումների կազմակերպման համար տուրք
41. Շրջանի պետի համար տուրք
42. Բարեգործությունների համար տուրք
43. Առևտրի շրջանառության հարկ
44. Օճառի հարկ
45. Ներմուծման և արտահանման մաքսատուրքեր
46. Մաքսատուրք դարպասը անցնելու համար

Աղբյուր` accountant.am

Առաջինը ազդարարում է համրիչի առաջացումը` դա կորիզների միջոցով հաշվարկն է, որը շատ նման է եվրոպական հաշվարկին` գծերի վրա:

Երկրորդը` “տախտակե հաշվարկն” է: Այն սկսվում է 16-րդ դարի վերջում և վերջանում է 18-րդ դարի սկզբում: Այս փուլում ստեղծվում է ռուսական համրիչը, որը իր ձևով շատ է տարբերվում ժամանակակից համրիչներից:

Հաջորդ` երրորդ փուլը ընդգրկում է ողջ 18-րդ դարը և 19-րդ դարի սկիզբը: Այս փուլի սկզբում համրիչը ձեռք է բերում իր դասական տեսքը, և հետագայում կատարելագործվում է միայն դրա արտաքինը` օգտագործման հարմարավետության տեսանկյունից ելնելով: Սակայն այս փուլում համրիչն արդեն ունիվերսալ հաշվարկային սարքավորում չի հանդիսանում, այլ վերածվում է օժանդակ սարքի, իսկ հիմնական տեղը զբաղեցնում են հաշվարկները թղթի վրա:

Ռուսական համրիչի զարգացման չորրորդ փուլը տևում է 19-րդ դարի սկզբից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը: Այդ ժամանակ հաշվարկների մեխանիզացման աճող պահանջարկը առաջացրել էր համրիչը կատարելագործելու և դրան նորից ունիվերսալ հաշվարկային սարքի նշանակություն տալու բազմաթիվ փորձեր: Սակայն այդ գաղափարը սկզբունքորեն իրագործելի չէր. համրիչը որպես ձեռքի սարք չէր կարող մրցակցել զարգացած մեխանիկական հաշվեմեքենաների հետ:

Ռուսական համրիչը, ձեռք բերելով իր դասական տեսքը, ընդհուպ մինչև 20-րդ դարի 70-ական թվականները լայնորեն կիրառվում էր որպես օժանդակ հաշվարկող սարք: Սկսած 70-ական թվականներից այս սարքի հետ հաջողությամբ մրցակցում է գրպանի էլեկտրոնային հաշվիչը, չնայած որ համրիչը տարածված է նաև մեր օրերում: Շատ հաշվապահներ իրենց հաշվարկները վաղուց արդեն կատարում են համակարգիչների օգնությամբ, մյուսները օգտվում են միայն էլեկտրոնային հաշվիչներից, սակայն կան նաև “հին դպրոցի” մասնագետներ, որոնք դեռևս օգտագործում են համրիչ իրենց հաշվարկները կատարելու համար:

Աղբյուր` accountant.am

Բոլորին քաջ ծանոթ է “деньги не пахнут”` “փողից հոտ չի գալիս” արտահայտությունը, սակայն որտեղի՞ց է այն առաջացել:

Հռոմեական կայսր Վեսպասիանոսին բաժին էր ընկել քաղաքացիական պատերազմից ավերված երկիր, այդ պատճառով նա ստիպված էր կիրառել իսկապես ոչ սովորական մտածելակերպ և կառավարչական տաղանդ` այն վերականգնելու համար: Պետական գանձարանի` որքան հնարավոր է արագ լցնելու անհրաժեշտությունը պարտադրեց Վեսպասիանոսին ամենատարբեր հարկեր մտցնել և խստագույնս պատժել դրանց վճարելուց խուսափողներին, ինչը հռոմեացիներին առիթ տվեց բավական հեգնական և ծաղրական վերաբերվել իրենց կայսրին, ում դժգոհ քաղաքացիները երբեմն նույնիսկ մեղադրում էին սակավամտության մեջ:

Օբյեկտիվության համար պետք է նշել, որ Վեսպասիանոսը, ժամանակակից լեզվով արտահայտվելով, “կշռված հարկային քաղաքականություն” էր վարում` հետևելով, որ տուրքերը չսնանկացնեն մարզերը, իսկ դրամը գանձարան մտնի ոչ այդքան ծանր հարկերի շնորհիվ:

Վեսպասիանոսի նորամուծություններից էր “լատրինաների”` հասարակական զուգարանների հարկը, որը Հռոմի համար չլսված բան էր: Պատմությունը Վեսպասիանոսին վերագրում է արտասովոր հնարամտություն և արտակարգ հումորի զգացում, ինչը մի անգամ չէ, որ օգնության է հասել իրեն: Այդպես եղավ նաև այն ժամանակ, երբ իր որդին` Տիտոսը, մինչև հոգու խորքը վրդովված գումար վաստակելու այդքան անպատշաճ եղանակով, դիմեց հորը իր բողոքներով: Մի փոքր անգամ չշփոթվելով` կայսրը նույն պահին ստիպեց որդուն հոտ քաշել այդ հարկից ստացված փողից և հարցրեց, արդյոք հոտ է գալիս դրանից: Ստանալով բացասական պատասխան` Վեսպասիանոսը զարմացած նկատեց. “Տարօրինակ է, չէ՞ որ դրանք մեզից են”: Այսպես, “մեզի հարկը” առաջացրեց այսօր էլ ամենահայտնի արտահայտություններից մեկը` “non olet pecunia” ` “փողից հոտ չի գալիս”:

Աղբյուր` accountant.am

Հետաքրքիր է նշել, որ Հին Արևելքի պատմության մեջ հարկեր հավաքելու պատճառով ապստամբություններ գրեթե չեն եղել, քանի որ երկրի ողջ բնակչությունը հասկանում էր հարկերի անհրաժեշտությունը պետության համար: Նույնիսկ “հարկեր” բառը հին ասորականից թարգմանվում էր որպես “օգտակար աշխատանք”:
Հարկերը Ասորական կայսրությունում վճարվում էին բնամթերքով` ձիերով, ցորենով, ծղոտով, ինչը առաջին հերթին պայմանավորված էր ասորական պետության ռազմական բնույթով: Ծղոտի հարկը կազմում էր բերքի 25 %, իսկ ցորենինը` 10 %:

Զավթած տարածքներից տուրքերը գանձվում էին ինչպես գյուղատնտեսական ապրանքներով, այնպես էլ նվերների տեսքով, որոնք բաղկացած էին լինում պերճանքի առարկաներից (թանկարժեք մետաղներ և քարեր, փղոսկր) կամ ռազմավարական հումքից, որն անհրաժեշտ էր զավթողական պատերազմների համար (պղինձ, անագ, երկաթ և այլն):

Համմուրապիի օրենքները և հարկերը

“Աստվածահաճո արքայի” (դեվարաջիի) հնդկական քաղկրոնական կոնցեպցիան վերագրում էր իրեն հատուկ դհարմայի (պարտականությունների) կատարում: Գլխավոր պարտականություններից մեկն էր հպատակների պաշտպանությունը (Մանուի օրենքներ, VII, 2-3): “Պաշտպանելով” ժողովրդին, թագավորը կարող էր պարտադրել վճարել հարկ` բալի: Հիմնական հարկի հետ միաժամանակ գոյություն ունեին բազմաթիվ այլ հարկեր և տուրքեր` առևտրային տուրքեր, “պտուղների ընծաներ” և այլն:

Հարկերը Հին Հռոմում

Հին հռոմեացիք 80 հազար կմ երկարությամբ ճանապարհային ցանց էին կառուցել ոչ միայն բեռնափոխադրումների համար, այլև հսկայական կայսրության տարածքում հարկերի հավաքումը ավելի արագ դարձնելու համար: Հարկման համակարգը այնքան ծանր էր, որ առաջացրել էր զանգվածային կոռուպցիա` հարկատուներին ավելի հեշտ էր կաշառք տալ պետական այրերին, քան վճարել հարկերը: Որպեսզի իրավիճակը շտկվի, Գայոս Հուլիոս կեսարը (մ.թ.ա. 100-44թթ) հարկային բարեփոխումների դիմեց` կրճատելով հարկերը և պետական հսկողություն սահմանելով հարկման նկատմամբ: Այս ռեֆորմը փոքր-ինչ բարելավեց իրավիճակը, սակայն շուտով հռոմեացիների հարկային բեռը նորից սկսեց աճել, ինչն ի վերջո տնտեսական անկման պատճառներից մեկը դարձավ և հանգեցրեց Հռոմեական կայսրության կործանմանը:

Աղբյուր` accountant.am

Էլիզաբեթ Արդեն

7-րդ տեղ. Ապագա գրող-երգիծաբան Զոշենկոն 1917 թ-ի հոկտեմբերից աշխատում էր որպես հաշվապահի օգնական Պետրոգրադյան նավահանգստում և աշխատաքից ազատվեց մսխելու մեղադրանքով:

6-րդ տեղ. Համեստ հաշվապահ Մեյեր Ամշելի տան դռան վերևում փակցրած էր կարմիր վահան, որի վրա եբրայերեն գրված էր իր անունը: Նրա սերունդները հետագայում այլ ազգանուն ունեցան` Ռոթշիլդ, որը կարելի է թարգմանել “կարմիր վահան”:

4-րդ տեղ. Հենրիխ Շլիմանը աշխատում էր որպես հաշվապահ խոշոր ընկերությունում: Նա առաջինը Ռուսաստան բերեց թեյը ծովային ճանապարհով և ստացավ մեծ շահույթ այդ գործարքից: Սակայն Շլիմանի գլխավոր նվաճումն այն էր, որ նա գտավ այն, ինչը բոլորը համարում էին գրական սուտ. նա գտավ Տրոյա գյուղը:

3-րդ տեղ. Ամերիկացի հաշվապահ Ուիլյամ Պորտերը մեղադրվել էր մսխելու մեջ (արդարացի, թե` ոչ, վիճելի հարց է) և հայտնվել բանտում: Տխրությունից և անելանելիությունից նա սկսեց պատմվածքներ գրել: Բանտից Պորտերը դուրս եկավ արդեն հայտնի դարձած գրող: Նրա մականունն է Օ.Հենրի:

Աղբյուր` accountant.am

1912 թ-ին բրիտանական կառավարությունը բեմի վրա հայտնաբերեց նոր “խաղացողի”: Դա “Թուրքական նավթային ընկերությունն էր”: Քանի որ Թուրքական ազգային բանկի 30 % բաժնետոմսերը պատկանում էին հայ միլիոնատեր Գալուստ Գյուլբենկյանին, դա նրան դարձնում էր նաև այս նավթային ընկերության 15-տոկոսային բաժնեմասի տեր:

Գալուստ Սարգսի Գյուլբենկյանը ծնվել է 1869թ-ի մարտի 23-ին Կոստանդնուպոլսում` հայ մեծահարուստ նավթարդյունաբերող և բանկիր Սարգիս Գյուլբենկյանի ընտանիքում, ով իր ունեցվածքը աշխատել էր` Ռուսաստանից Օսմանյան կայսրություն նավթ ներմուծելով: Որպես պարգև այս գործունեության համար սուլթանը նրան նշանակել էր Սև ծովի նավահանգստի ղեկավար: Ընտանիքը բնակվում էր Կոստանդնուպոլսում, որտեղ էլ Գալուստը կատարեց իր առաջին ֆինանսական գործարքը. յոթ տարեկան հասակում նրան տվեցին թուրքական արծաթյա դրամ, տղան այն տարավ շուկա` ոչ թե կոնֆետ գնելու, ինչպես կարելի էր սպասել, այլ հին մետաղադրամի հետ փախանակելու համար: Հետագայում նա հավաքեց ոսկյա դրամների` աշխարհում ամենամեծ հավաքածուներից մեկը և մեծ հաճույքով ձեռք բերեց նաև հունական ոսկյա դրամների` Ջ.Պ.Մորգանի հավաքածուն:

Նախնական կրթությունը Գալուստ Գյուլբենկյանը ստացել է Պոլսո Արամյան-Ունճյան դպրոցում և Սեն-Ժոզեֆի ֆրանսիական վարժարանում: Ֆրանսերենը կատարելագործելու նպատակով մեկնել է Մարսել, ապա տեղափոխվել ծնողների մոտ` Լոնդոն, որտեղ 1887-ին գերազանցությամբ ավարտել է Քինգզ քոլեջը` ստանալով ճարտարագետի մասնագիտություն: Չորս տարի անց` 1891-ին, նրան Բաքու հրավիրեց, մեկ տարի իր հովանու ներքո պահեց և նավթարդյունաբերությանը, նավթաբիզնեսին հաղորդակից դարձրեց Ալեքսանդր Մանթաշյանցը: Մեկամյա փորձառության արդյունքում Գ.Գյուլբենկյանը Բաքվի նավթարդյունաբերության վերաբերյալ գրեց ֆրանսերեն մի գրքույկ ու մի շարք հոդվածներ հրապարակեց ֆրանսիական թերթերում: 21 տարեկան հասակում Գյուլբենկյանը միջազգային կարգի մասնագետ էր համարվում նավթարդյունաբերության ոլորտում: Այդ ժամանակ թուրք սուլթանի երկու պաշտոնյաներ նրան խնդրեցին հետազոտել Միջագետքի նավթի պաշարները: Չնայած Գյուլբենկյանը չմեկնեց այնտեղ, ինչպես վարվում էր սովորաբար, նա պատրաստեց այլ մարդկանց կողմից հավաքված նյութերի հիման վրա մի հաշվետվություն, որն էլ համոզեց թուրք պաշտոնյաներին, որ շրջանը հսկայական նավթային պաշարներ ունի: Այսպես տեղի ունեցավ Գալուստ Գյլուլբենկյանի ծանոթությունը Միջագետքի նավթի հետ:

1912թ-ին Իրաքի նավթապաշարների շահագործման նպատակով Գյուլբենկյանի ջանքերով ստեղծվեց Թուրքական նավթային ընկերությունը, որի 35% բաժնեմասը պատկանում էր Թուրքիայի Ազգային բանկին, 25%-ը` անգլո-հոլանդական “Ռոյալ Դատչ Շել” կոնցեռնին, 25%-ը` “Դոյչե բանկին”, իսկ 15%-ը` իրեն: Սակայն այս իրողության հետ չէր կարող համակերպվել Մեծ Բրիտանիան, որը Թուրքիայի նավթային ընկերությանն ստիպեց վերաբաշխել մասնաբաժինները: Արդյունքում Թուրքիայի Ազգային բանկի մասնաբաժիններն անցան “Անգլո-պարսկական” նավթային ընկերությանը: Այժմ վերջինիս էին պատկանում Թուրքական նավթային ընկերության բաժնետոմսերի 50 % – ը, մինչդեռ “Դոյչե բանկն” ու “Շելը” ունեին 25 – ական տոկոս: Համաձայնագրի պայմաններին համաձայն “Անգլո-պարսկական խումբը” և “Շելը” Գյուլբենկյանին էին տալիս ակտիվների ընդհանուր արժեքից 2,5 – ական տոկոս ` որպես “շահառուի տոկոս”: Այդ տոկոսադրույքը ամրագրվեց հավիտյանս, իսկ Գալուստ Գյուլբենկյանը համաշխարհային բիզնեսի պատմության մեջ մնաց “Պարոն 5%” մականվամբ:

Աղբյուր` accountant.am

Շարունակելով հաշվիչ սարքերի և դրանց ստեղծողների մասին թեման` անդրադառնանք գերմանացի գիտնական Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լեյբնիցին, ով 1673 թ – ին ստեղծեց իր մեխանիկական հաշվիչ մեքենան:

Մեքենայի ստեղծման գաղափարը Լեյբնիցի մոտ ի հայտ եկավ այն բանից հետո, երբ նա ծանոթացավ հոլլանդացի մաթեմատիկոս և աստղագետ Քրիստիան Գյույհենսի հետ: Հաշվարկների մեծ ծավալը, որը ստիպված էր լինում կատարել աստղագետը, Լեյբնիցի մոտ միտք հղացրեցին ստեղծել մի մեխանիկական սարք, որը դյուրին կդարձնի այդպիսի հաշվարկները (“Քանի որ դա վայել չէ այդպիսի նշանակալի մարդկանց, ստրուկների պես, ժամանակ ծախսել հաշվողական աշխատանքների վրա, ինչը կարելի է վստահել ցանկացած մարդու` այդպիսի սարքավորման առկայության պարագայում”):

Լեյբնիցի հաշվիչով թվերի գումարումը կատարվում էր միմյանց հետ փոխկապակցված անիվների օգնությամբ, ինչպես մեկ այլ գիտնական – գյուտարարի` ֆրանսիացի Բլեզ Պասկալի սարքով` “Պասկալինայով”: Մեքենայի կառուցվածքում առկա շարժվող մասը, ինչպես նաև հատուկ բռնակը, որը թույլ էր տալիս պտտել ատամնանիվը (մեքենայի հետագա տարբերակներում` գլանները), թույլ էին տալիս արագացնել գումարման կրկնվող գործողությունները, որոնց օգնությամբ իրականացվում էր թվերի բաժանումն ու բազմապատկումը: Կրկնակի գումարումների անհրաժեշտ քանակը իրականացվում էր ավտոմատ կերպով:

Մեքենան ցուցադրվել է Լեյբնիցի կողմից Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիայում և Լոնդոնյան թագավորական միությունում: Հաշվիչի մեկ օրինակ էլ Պետրոս Առաջինի մոտ է հայտնվել, ով նվիրել է այն չինական կայսրին` ցանկանալով զարմացնել վերջինիս եվրոպական տեխնիկական նվաճումներով:

Աղբյուր` accountant.am

9-րդ տեղ.
Հին սլավոնական գյուղերում գյուղացիները կիրառում էին փայտիկներ ստացականների փոխարեն: Ենթադրենք, գյուղացին պարտքով 4 պարկ ցորեն է վերցրել հարևանից: Նա փայտիկ է վերցնում և 4 նշան անում դրա վրա: Ստացականին վերջնական տեսք հաղորդելու համար գյուղացին այն երկու կես է անում` մեկը պահելով իրեն, մյուսը հանձնելով հարևանին:

8-րդ տեղ.
Ուինսթոն Չերչիլը ասում էր, որ պետության համբավը ամենից ճիշտ որոշվում է այն գումարով, որն այդ պետությունը կարող է պարտքով վերցնել:

7-րդ տեղ.
Ալեքսանդր Դյումա-հայրը շատ առատաձեռն էր: Զարմանալի չէ, որ նա միշտ պարտքերի մեջ էր: Դյուման սիրում էր ասել.”Ես երբեք և ոչ մեկին չեմ մերժել դրամի հարցում, բացառությամբ իմ կրեդիտորների”:

6-րդ տեղ.
Եթե Դուք ապրեիք XVI դարի Անգլիայում և պարտապան լինեիք, ապա ձերբակալությունից խուսափելու համար Դուք պետք է տանից դուրս չգայիք. պարտապանին իր տանը ձերբակալել չէր թույլատրվում:

5-րդ տեղ.
Հին Ռուսաստանում հետաքրքիր ավանդույթ գոյություն ուներ` անվճարունակ պարտապանին մտրակով ծեծում էին ամբոխի առջև: Այս պատժամիջոցի ժամանակ ձգտում էին խղճահարություն արթնացնել պարտապանի ընկերների կամ բարեկամների մոտ, եթե նրանք ամբոխի մեջ լինեին, որպեսզի վերջիններս վճարեն իրենց անպարտաճանաչ բարեկամի փոխարեն:

4-րդ տեղ.
Հին Ռուսաստանում առևտրականը, որը չէր վերադարձնում պարտքը ժամանակին, վտարյալ էր դառնում:

3-րդ տեղ.
Միջնադարյան արաբներին արգելված էր տոկոսի դիմաց գումարներ տրամադրել: Սակայն գոյություն ունեին օրենքը շրջանցելու տարբեր եղանակներ: Օրինակ, վկաների ներկայությամբ գնորդը պայմանագիր էր կնքում վաճառողի հետ` 1200 դինարով ստրուկ գնելու վերաբերյալ, որը նա պարտավորվում էր վերադարձնել 1 տարուց: Նույն պահին նախկին գնորդը վաճառում էր այդ նույն ստրուկին հին տիրոջը` կանխիկ ստանալով 1000 դինար:

2-րդ տեղ.
Հռոմեական Հանրապետության վերելքի ժամանակաշրջանում պարտքերը 60 օրվա ընթացքում չվերադարձնելու դեպքում պարտապանի ունեցվածքը բռնագրավում էին, ընդ որում պարտապանը զրկվում էր ոչ միայն իր կարողությունից, այլև պատվից: Հին հռոմեացիները վճարում էին իրենց պարտքերը ամեն ամիս: Որպեսզի վճարումները չուշացվեն, նրանք իրենց մոտ պահում էին հատուկ գրքույկ – օրացույցներ:

1-ին տեղ.
Կվակուտլ ցեղի հնդկացիների մոտ այսպիսի ավանդույթ կար` եթե որևէ մեկը պարտքով գումար էր վերցնում, ապա գրավ էր դնում իր անունը: Քանի դեռ այդ մարդը չի վերադարձրել իր պարտքը, նրան դիմելու են անիմաստ ձայներով ու կանչելու են շարժումներով:

Աղբյուր` accountant.am

Excel-ի լոգոն

Microsoft Excel-ը (երբեմն այն անվանում են նաև Microsoft Office Excel) ծրագիր է էլեկտրոնային աղյուսակների հետ աշխատելու համար, որը ստեղծվել է Microsoft ընկերության կողմից և չափազանց հայտնի է մեր` հաշվապահներիս շրջանակներում:

Excel ծրագիրը ներառվում է Microsoft Office փաթեթում և այսօրվա դրությամբ հանդիսանում է աշխարհում ամենահայտնի ծրագրերից մեկը:

1982թ-ին Microsoft-ը շուկա հանեց առաջին էլեկտրոնային աղյուսակային պրոցեսորը` Multiplan-ը:

Excel-ի առաջին տարբերակը նախատեսված էր Apple Incընկերության կողմից արտադրվող Mac-ի (Macintosh) համար և լույս տեսավ 1985 թ, իսկ Windows օպերացիոն համակարգի համար այս ծրագիրը թողարկվեց 1987թ. նոյեմբերին:

Իր ճանապարհի սկզբում Excel-ը պատճառ դարձավ մեկ ուրիշ ընկերության կողմից ապրանքային նշանի վերաբերյալ հայցի, որն արդեն վաճառում էր “Excel” անվանմամբ ծրագրերի փաթեթ: Վիճաբանության արդյունքում Microsoft-ը պարտավորվեց օգտագործել “Microsoft Excel” անվանումը: Սակայն ժամանակի ընթացքում այդ պրակտիկան մոռացվեց, և Microsft-ը լուծեց այդ հիմնախնդիրը` ձեռք բերելով մեզ հայտնի ապրանքային նշանը:

Microsoft-ը որոշեց նաև օգտագործել XL տառերը որպես ծրագրի կրճատ անվանում (ծրագրի լոգոն կազմված է այդ երկու տառերի պատկերից):

65535 սխալը ցույց տվող պատկեր

2007թ. սեպտեմբերի 22-ին հայտարարվեց, որ որոշակի իրավիճակներում Excel 2007-ը ցույց կտա սխալ արդյունքներ: Մասնավորապես` թվերի այն զույգերի համար, որոնց արտադրյալը հավասար է 65535 (օրինակ` 850 և 77,1), Excel-ը որպես արդյունք ցույց կտա 100000: Սա տեղի է ունենում այսպիսի զույգերից 14,5 %-ի հետ:

Բացի դա, եթե արդյունքին ավելացնենք 1, ապա Excel-ը ցույց կտա “100001″: Սակայն եթե արդյունքից հանենք 1, ծրագիրը ցույց կտա ճիշտ արդյունք` 65534 (նմանապես, եթե արդյունքը բազմապատկենք կամ բաժանենք 2-ի, ապա կտեսնենք 131070 և 32767,5 համապատասխանաբար):

Այս կապակցությամբ Microsoft-ը իր Microsoft Excel-ի բլոգում հայտարարել է, որ հիմնախնդիրը գոյություն ունի վեց կոնկրետ արժեքների հետ կապված` 65534,99999999995 և 65535 թվերի միջև, և էլի վեց արժեքների հետ կապված` 65535,99999999995 ու 65536 թվերի միջև: Ցանկացած հաշվարկ, որի արդյունքում ստացվում է այս տասներկու թվերից որևէ մեկը, սխալ է արտացոլվելու: Փատացի տվյալները, որոնք պահպանվում և տեղափոխվում են այլ վանդակներ, ճիշտ են, սխալ է միայն այդ արժեքների արտացոլումը: Սխալը հայտնվել է Excel 2007-ում և չի եղել նախորդ տարբերակներում:

2007 թ-ի հոկտեմբերի 9-ին Microsoft-ը թողարկել է այս սխալն ուղղող “պատչ”, որը ներառվում է Service Pack 1 ուղղումների կազմում:

Excel-ի արժեքավոր հնարավորություններից հարկ է նշել Visual Basic – ի հիմքի վրա կոդ գրելու հնարավորության մասին: Այս կոդը գրվում է աղյուսակներից առանձին խմբագրիչի օգնությամբ: Կոդի օգնությամբ մուտքային աղյուսակների տվյալները ակնթարթորեն կմշակվեն և կարտացոլվեն աղյուսակներում և գրաֆիկներում:

Իսկ Դուք օգտագործու՞մ եք Microsoft Excel:

Աղբյուր` accountant.am

Գուրգեն Բ (Կյուրիկե Բ) թագավորի դրամը

Ի՞նչ գիտենք մեր ազգային արժույթի` դրամի մասին, որով ամեն օր տարբեր գործարքներ ենք իրականացնում և կատարում մեր հաշվապահական գրառումները:

Չնայած շուտով նշելու ենք հայկական դրամի արդեն 16-ամյակը, այն ունի ավելի վաղ պատմություն:

Գոյություն ունեցող փաստերի համաձայն` առաջին հայկական պետական դրամները թողարկվել են մ.թ.ա. 2 – րդ դարում, իսկ մեզ հասած նյութերը վկայում են, որ հայերեն տառերով առաջին հայկական դրամը թողարկվել է 11 – րդ դարի երկրորդ կեսում` Լոռու շրջանում իշխող Գուրգեն Բ (Կյուրիկե Բ, 1048 – 1089 թթ) թագավորի օրոք:

Այս դրամներից հինգը այժմ պահվում են Երևանի Պատմության թանգարանում:

Իսկ ժամանակակից դրամը շրջանառության մեջ է մտել 1993թ. նոյեմբերի 22 – ին` 200 ռուբլին = 1 դրամ (1 USD = 14,5 AMD) փոխարժեքով: 1994թ. փետրվարի 21 – ին շրջանառության մեջ դրվեցին նաև ՀՀ առաջին շարքի մետաղադրամները` 10, 20, 50 լումա և 1, 3, 5, 10 դրամ անվանական արժեքներով:	1 դրամ անվանական արժեքով մետաղադրամ
25 դրամ և 50 դրամ անվանական արժեքներով թղթադրամներ	ՀՀ մետաղադրամների նոր շարքը թողարկվել է 10, 20, 50, 100, 200 և 500 դրամ անվանական արժեքներով: 20 դրամ անվանական արժեքով մետաղադրամը առաջին անգամ շրջանառության մեջ է դրվել 2003թ. հունվարի 1 – ից: 50 – ից մինչև 500 դրամ մյուս անվանական արժեքներով մետաղադրամները շրջանառության մեջ են դրվել 2003թ. մարտի 31 – ից: 2004թ. դեկտեմբերի 1 – ին շրջանառության մեջ դրվեց 10 դրամ անվանական արժեքով մետաղադրամը:
Նախկինում շրջանառվում էին 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000 անվանական արժեքներով թղթադրամներ (երևի կհիշեք, որ երթուղային տաքսիների ուղեվարձը ժամանակին 75 դրամ էր, վարորդին մեկ 50 և մեկ 25 դրամանոց թղթադրամ էինք տալիս ): Ներկայումս շրջանառության մեջ են 1000, 5000, 10000, 20000 և 50000 անվանական արժեքներով թղթադրամներ: 2009թ. օգոստոսի 24 – ին ՀՀ Կենտրոնական բանկի խորհրդի որոշման համաձայն` շրջանառության մեջ դրվեց նաև 100 հազար դրամ անվանական արժեքով թղթադրամը` Աբգար Ե թագավորի պատկերով: Ըստ նախնական ուսումնասիրությունների` այն կանխիկ շրջանառության մեջ կզբաղեցնի 3 տոկոսը:	100 հազար անվանական արժեքով թղթադրամ
ՀՀ դրամ	Իսկ սա հայկական դրամի տարբերանշանն է: Այն պատկերված է նաև 10 հազար դրամ անվանական արժեքով թղթադրամի վրա` որպես ջրանիշ:
Եվ վերջում որպես հավելում` ինչ անվանական արժեքով էլ լինի դրամը, թե դրամարկղում, թե հաշվարկային հաշվի վրա, թե տնօրենի և թե հաշվապահի գրպանում, այն երբեք շատ չի լինում…	Այն երբեք շատ չի լինում…

Աղբյուր` accountant.am

Պասկալի մեքենան իրենից ներկայացնում էր մեխանիկական մի սարք արկղիկի տեսքով, որի մեջ տեղադրված էին միմյանց հետ կապված բազմաթիվ ատամնանիվներ: Գումարվող թվերը ներմուծվում էին մեքենայի մեջ անվակների համապատասխան պտույտի օգնությամբ: Այդ անվակներից յուրաքանչյուրը բաղկացած էր մասերից, որոնցնշանակված էին 0-ից 9 թվերը: Որևէ թվի ներմուծման դեպքում անվակները պտտեցվում էին մինչև համապատասխան թվանշանը: Կատարելով լրիվ պտույտ` 9 թվանշանը գերազանցող ավելցուկը անվակը տեղափոխում էր հաջորդ կարգ` պտտեցնելով հարևան անվակը 1 պտույտ:

“Պասկալինայի” առաջին տարբերակները ունեին հինգ ատամնանիվ, հետագայում դրանց թիվը հասավ վեցի և ութի, ինչը թույլ էր տալիս աշխատել ավելի մեծ թվերի հետ` ընդհուպ մինչև 9’999’999: Պատասխանը հայտնվում էր մետաղյա տուփի վերին մասում:

Անիվների պտտեցումը հնարավոր էր միայն մեկ ուղղությամբ, ինչը բացառում էր բացասական թվերով գործողությունների կատարումը: Այնուամենայնիվ, Պասկալի մեքենան թույլ էր տալիս կատարել ոչ միայն գումարում, այլ նաև այլ գործողություններ, չնայած այդ դեպքում կիրառվում էր կրկնակի գումարումների բավական անհարմար ընթացակարգ:

Չնայած ավտոմատ հաշվարկների առավելություններին, այսպիսի մեքենայի կիրառումը ֆինանսական հաշվարկներ կատարելու ժամանակ բավական դժվար էր այն ժամանակներում Ֆրանսիայում գործող դրամական համակարգի շրջանակներում: Այնուամենայնիվ, մոտ 10 տարվա ընթացքում Պասկալը պատրաստեց մոտավորապես 50 մեքենա, և նրան նույնիսկ հաջողվեց վաճառել դրանցից մի քանիսը:

Չնայած այն հիացմունքին, որն առաջացնում էր “Պասկալինան” բոլորի մոտ, մեքենան հարստություն չբերեց իր ստեղծողին: Այնուամենայնիվ, “Պասկալինայի” հիմքում դրված փոխադարձաբար կապված անիվների սկզբունքը գրեթե երեք հարյուրամյակ ընկած էր ստեղծվող հաշվարկող սարքերի մեծ մասի հիմքում:

Աղբյուր` accountant.am

Հռոմեացիները կատարելագործեցին աբակը` փոխարինելով փայտե տախտակն, ավազն ու քարերը մարմարյա մասերով

Աղբյուր` accountant.am

Բենեդետտո Կոտրուլին համարվում է իտալական հաշվապահության ստեղծողներից մեկը, իսկ ռուս պատմաբան Գոլենիշեվ-Կուտուզովի համոզմամբ` ժամանակակից հաշվապահության իրական նախահայրը:

Կոտրուլին գրանցում էր կրեդիտը ձախ, իսկ դեբետը` հաշվի աջ էջում (կողմում):

Դրամական միջոցների հաշվառման համար նա նախատեսում էր 2 սյունակ:Առաջինում նշվում էր սկզբնական արտարժույթը, իսկ երկրորդում` դրա տեղական փոխարժեքը:Ընդ որում Կոտրուլին չէր նշում արտարժութային (կուրսային) տարբերությունների հաշվարկի մեթոդներ, սակայն ընդգծում էր դրանց նշանակությունը` նշելով, որ նա, ով չի հասկանում նման հաշվարկի անհրաժեշտությունը, չի կարող արժանի լինել հաշվապահի կոչմանը:

Կոտրուլին նկարագրել է նաև Վնասների և շահույթների հաշվի լրացման կարգը և ցույց է տվել, որ հաշվեմնացորդը պետք է տեղափոխվի Կապիտալի հաշվին:

Աղբյուր` accountant.am

Այդ գրքի բաժիններից մեկը, որը կոչվում էր “Հաշիվների և գրանցումների մասին տրակտատ”,նվիրված էր առևտրի մեջ մաթեմատիկայի կիրառմանը:Այստեղ ներկայացված էր նաև կրկնակի գրանցման եղանակի սկզբունքը,որը այժմ կիրառվում է հաշվապահության բոլոր համակարգերում(ամենատարրական մակարդակի վրա այդ սկզբունքը կարելի է նկարագրել հետևյալ կերպ. առաջին գրանցում`որտեղից է առաջացել գումարը,երկրորդ գրանցում`ուր է այն գնացել):Զարմանալի չէ, որ պատմաբանները անհապաղ սկսեցին վերականգնել Պաչոլիի կենսագրությունը:

Ծնվել է Պաչոլին 1445թ-ին իտալական Բոլգո-Սան-Սեպոլկրո քաղաքում:Վաղ հասակում նա օգնում էր գործարարչական գրանցումներ կատարել տեղի առևտրական Ֆոլկո դե Բելֆոչիին` միաժամանակ սովորելով նկարիչ և մաթեմատիկոս Պյերո դելլա Ֆրանչեսկիի արհեստանոցում:

Երբ Լուկան դարձավ 19 տարեկան,նա տեղափոխվեց Վենետիկ, որտեղ դարձավ առևտրական Անտոնիո դե Ռոմպիազիի օգնականը: Ազատ ժամանակ Պաչոլին սովորեցնում էր դե Ռոմպիազիի որդիներին հաշվետարությանը, և 1470թ-ին իրենց համար գրեց իր առաջին գիրքը` առևտրական մաթեմատիկայի դասագիրք:

1472-ին,ընդունելով աղքատության ֆրանցիսկանյան ուխտը,Պաչոլին ֆրա Լուկա դի Բորգո-Սան-Սեպոլկրո անվան տակ վերադարձավ հարազատ քաղաք և սկսեց աշխատել “Հանրահաշվի, երկրաչափության գումարը,համամասնությունների ու հարաբերությունների ուսմունքներ” գրքի վրա,որի բաղկացուցիչ մասն էր “Հաշիվների և գրանցումների մասին” տրակտատը:

1494թ-ի նոյեմբերի 10-ին, վենետիկյան պռետոր Մարկո դի Սանուտոյի աջակցությամբ գիրքը տպագրվեց Պագանինո դի Պագանինիի տպարանում և անմիջապես մեծ ճանաչում բերեց Պաչոլիին:

1496-ին նրան հրավիրում են Միլան` դասախոսություններ կարդալու,1499-ին` Բոլոնյա`Եվրոպայի հնագույն համալսարան: Այստեղ Պաչոլին ծանոթացավ Լեոնարդո դա Վինչիի հետ, ով,կարդալով “Գումարը”, իր`երկրաչափության մասին գրքի աշխատանքները թողեց և սկսեց պատկերներ պատրաստել Պաչոլիի նոր գրքի համար:Այդ գիրքը կոչվեց “Աստվածային համամասնություն” և տպագրվեց 1508թ-ին: Գիրքը իր մեջ ընդգրկում էր հեղինակի և Լեոնարդո դա Վինչիի զրույցները:

Հետագայում Պաչոլին գրեց ևս մի շարք աշխատություններ(մասնավորապես` “Շախմատի մասին տրակտատը”),որոնք հեղինակի կենդանության օրոք այդպես էլ լույս չտեսան:

Պաչոլին մահացավ հայրենի քաղաքում: Նրա մահվան ճշգրիտ օրն է 1517թ-ի հունիսի 19,ինչը հայտնի դարձավ միայն XX դարում:

XIX դարի կեսերին Պաչոլին մոռացվեց, և նրան հիշեցին միայն 1869թ-ի գտածոյի շնորհիվ:Սակայն որոշ հետազոտողներ նրա”Հաշիվների և գրանցումների մասին տրակտատը” համարեցին կեղծիք,իսկ մյուսներն էլ մեղադրեցին նրան գրագողության մեջ(նրանց կարծիքով`Պաչոլին “Գումարների” մեջ ընդգրկել էր անհայտ հեղինակի ավելի վաղ աշխատություն):

Ըստ ռուս պատմաբան Գոլենիշեվ-Կուտուզովի`կրկնակի գրանցման եղանակի առաջին նկարագրությունը եղել է Բենեդետտո Կոտրուլիի “Առևտրի և կատարյալ առևտրականի մասին” գրքում,որը գրվել է 1458թ-ին, սակայն առաջին անգամ տպագրվել միայն 1573-ին:Գոլենիշեվ-Կուտուզովի կարծիքով`”ժամանակակից հաշվապահության իրական նախահոր” իրական անունն է Բենկո Կոտրուլյեվիչ,ինչը ցույց է տալիս նրա սլավոնական ծագումը:

Ամեն դեպքում ժամանակակից հաշվապահության հայրենիքն է Իտալիան:Կրկնակի գրանցման սկզբունքի կիրառմանը կարելի է հանդիպել XIV դարասկզբի իտալացի առևտրականների առևտրային գրքերում,իսկ այդ սկզբունքի առանձին տարրերի` XIII դարի վերջին վերագրվող գրանցումներում(օրինակ` Բարդի և Պերուցցի առևտրա-ֆինանսական տների գրքերում):

Աղբյուր` accountant.am

Հաշվապահների գերբի վրա,որը ընդունվել է որպես հաշվապահների միջազգային խորհրդանշան,պատկերված են արևը, կշեռք, Բերնուլլիի կորը, և գրված է կարգախոս ` “Գիտություն, անկախություն, բարեխղճություն”:

Արևը խորհրդանշում է հաշվապահական հաշվառման կողմից ֆինանսական գործունեության լուսավորումը, կշեռքը`հաշվեկշիռը,իսկ Բերնուլիի կորը այն,որ հաշվառումը,մի անգամ առաջանալով,գոյություն է ունենալու հավերժ:

Գերբը հորինել է ֆրանսիացի գիտնական Ժան Բատիստ Դյումարշեն (1876-1946)1944թ-ին:

Աղբյուր` accountant.am